Trẻ chậm nói không tập trung liệu có bất thường?

1. Mối quan hệ giữa chậm nói và không tập trung

Ngôn ngữ và sự chú ý là hai kỹ năng nhận thức cấp cao có mối quan hệ mật thiết. Để học nói, trẻ cần có khả năng tập trung lắng nghe âm thanh, quan sát khẩu hình của người khác và ghi nhớ từ ngữ. Ngược lại khi không thể dùng lời nói để diễn đạt nhu cầu hoặc suy nghĩ, trẻ dễ cáu gắt, bực bội và khó duy trì sự tập trung vào một hoạt động nào đó.

Các nghiên cứu trên Pubmed chỉ ra rằng, trẻ em có rối loạn ngôn ngữ nếu kéo dài qua 5,5 tuổi có xu hướng gặp khó khăn trong việc chú ý và tập trung.

Điều này có thể xuất phát từ việc phát triển ngôn ngữ và nhận thức không đồng bộ, ảnh hưởng đến khả năng xử lý thông tin và duy trì sự chú ý.

Một điều đáng lưu ý, mối liên hệ này không chỉ giới hạn ở trẻ nhỏ mà còn có thể ảnh hưởng lâu dài đến khả năng học tập như đọc và viết, do sự liên kết giữa ngôn ngữ và khả năng tập trung.

Các nghiên cứu khác chỉ ra: không có sự chú ý chung lúc 15 tháng là một dấu hiệu đỏ trong phát triển ngôn ngữ, có thể gián tiếp liên quan đến khả năng tập trung.

2. Nguyên nhân khiến trẻ chậm nói không tập trung

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng chậm nói không tập trung ở trẻ, đặc biệt là những trẻ còn rất nhỏ. Tuy nhiên mỗi đứa trẻ có một nhịp phát triển riêng, việc chậm trễ ở một lĩnh vực không nhất thiết liên quan đến một vấn đề nghiêm trọng.

Sự tập trung của trẻ nhỏ thường ngắn, không duy trì được quá lâu và sẽ tăng dần theo độ tuổi. Thời gian tập trung trung bình của một đứa trẻ bình thường lúc 1 tuổi chỉ khoảng 2-5 phút. Trẻ 2 tuổi có thể tập trung nhìn chăm chú đồ vật trong 7 phút. Với trẻ lớn hơn từ 3-10 tuổi, thời gian tập trung vào một việc sẽ lâu hơn là khoảng 10-20 phút.

Do đó để đánh giá trẻ em còn nhỏ tuổi không tập trung hay kém tập trung là kém chính xác vì đây là độ tuổi hiếu động, ranh giới giữa hiếu động và tăng động thường rất mong manh, khiến nhiều người dễ đánh đồng trẻ hiếu động với tăng động giảm chú ý.

Trẻ nhỏ thường kém tập trung

Một số nguyên nhân tiềm ẩn mà ba mẹ cần chú ý xem xét như sau:

• Trẻ bị rối loạn ngôn ngữ: Trẻ gặp khó khăn trong diễn đạt hoặc hiểu ngôn ngữ của người khác, nên vốn từ rất kém, khả năng tập trung chú ý rất thấp vì không hiểu người khác nói gì để phản hồi.
• ADHD (Tăng động giảm chú ý): Các nghiên cứu chỉ ra có 30–50% trẻ ADHD có kèm chậm phát triển ngôn ngữ.
• Tự kỷ (ASD): 25–30% trẻ tự kỷ gặp khó khăn về ngôn ngữ và khả năng tập trung.
• Trẻ có vấn đề về thính giác: Khả năng nghe kém có thể ảnh hưởng đến khả năng phát triển ngôn ngữ và khả năng tập trung của trẻ.
• Môi trường thiếu tương tác: Trẻ có ba mẹ bận rộn, sống trong môi trường thiếu tình huống giao tiếp, thường xuyên tiếp xúc với các thiết bị điện tử,... làm tăng nguy cơ chậm nói và khả năng chú ý ở trẻ.

3. Trẻ chậm nói và giảm chú ý có phải tăng động?

Như đã đề cập ở trên, trẻ chậm nói không chú ý có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau gây ra, không phải trẻ nào chậm nói, tập trung kém cũng mắc chứng ADHD.

Theo mô hình DSM-5 của Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ, để đánh giá chẩn đoán ADHD cần dựa trên 9 dấu hiệu điển hình. Trong đó, “kém tập trung” là một trong những triệu chứng được liệt kê, còn biểu hiện “chậm nói” lại không được đề cập đến.

Trẻ chậm nói không tập trung thường có liên quan đến rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD).

4. Cách khắc phục chứng chậm nói đi kèm kém tập trung

Để cải thiện tình trạng trẻ chậm nói kém tập trung một cách hiệu quả, mẹ có thể áp dụng các biện pháp dưới đây ngay tại nhà. 

4.1. Nâng cao vốn ngôn ngữ của trẻ

Theo lời khuyên của các chuyên gia, nên nâng cao vốn từ ngữ của trẻ bằng cách rèn luyện thói quen đọc sách, đọc truyện trước khi đi ngủ. Tiếp xúc với sách, truyện giúp trẻ có cảm giác hứng thú với các nhân vật và hướng sự tập trung của mình vào đó. 

Trẻ cũng thường bị thu hút bởi những món đồ mới lạ. Mẹ có thể chuẩn bị và thông qua đồ hàng hay đồ chơi xếp hình để giao tiếp, trò chuyện với con. Nhờ vậy, trẻ phát triển khả năng ngôn ngữ hiệu quả và mở rộng thêm vốn ngôn ngữ cho bản thân.  

4.2. Giải thích cho trẻ về yêu cầu của mẹ

Trong quá trình giao tiếp cùng trẻ, mẹ hãy kiên nhẫn giải thích cho con về yêu cầu đó. Đầu tiên là ngồi ngang với tầm mắt trẻ để con tập trung hơn, cố gắng sử dụng những từ ngữ đơn giản với nhịp điệu chậm rãi, rõ ràng giúp trẻ dễ hiểu được yêu cầu của mẹ và có phản ứng tốt hơn.

Mô tả và giải thích với con về yêu càu của mẹ

4.3. Hạn chế các đồ vật gây xao nhãng

Không nên cho trẻ sử dụng quá nhiều các đồ vật gây xao nhãng, đặc biệt là thiết bị điện tử. Mẹ có thể cho trẻ xem các chương trình học tập, giải trí phù hợp với lứa tuổi nhưng nếu tiếp xúc với màn hình quá lâu, sẽ ảnh hưởng xấu đến đôi mắt, sức khỏe, hạn chế ngôn ngữ của trẻ.

4.4. Có khu vực riêng cho những việc cụ thể

Mẹ hãy cùng trẻ sắp xếp, phân chia các khu vực học tập, vui chơi, ăn uống, thay đồ,... riêng biệt trong phòng của con cũng như ngoài phòng khách, nhà bếp. Trẻ sẽ dần chú ý hơn và học được cách làm mọi việc đúng khu vực. Từ đó, khả năng tư duy của trẻ cũng được phát huy toàn diện, cải thiện chứng chậm nói không tập trung.

4.5. Tôn trọng sở thích của trẻ

Dành nhiều thời gian trò chuyện, tâm sự về sở thích của trẻ cũng là một phương pháp được nhiều chuyên gia khuyến khích gia đình áp dụng cho trẻ tăng động giảm chú ý. Thay vì gượng ép trẻ theo những nguyên tắc, khuôn khổ của ba mẹ gây phản tác dụng, hãy khuyến khích và chia sẻ, tạo động lực tốt nhất cho con.

5. Trẻ chậm nói không tập trung khi nào cần đi khám?

Không phải tất cả trẻ chậm nói và kém tập trung đều là dấu hiệu của bệnh lý. Ở nhiều trường hợp, đây chỉ là giai đoạn phát triển bình thường khi trẻ đang học cách giao tiếp và khám phá thế giới xung quanh. Tuy nhiên, ba mẹ cần đặc biệt chú ý nếu tình trạng này kéo dài hoặc đi kèm những biểu hiện bất thường khác.

Trẻ chậm nói không tập trung nên được đưa đi thăm khám khi có các dấu hiệu sau:

• Trẻ 2 tuổi vẫn chưa nói được từ đơn rõ ràng hoặc vốn từ rất hạn chế so với trẻ cùng độ tuổi.

• Không phản ứng khi được gọi tên, dù thính lực của trẻ vẫn bình thường.

• Không thể chú ý vào một hoạt động hoặc trò chơi dù chỉ một vài phút.

• Ít giao tiếp bằng mắt, không chủ động tương tác với cha mẹ hoặc người xung quanh.

• Không hiểu hoặc không làm theo những yêu cầu rất đơn giản như "con lại đây với mẹ", "đưa cho mẹ cái mũ"

• Không sử dụng cử chỉ giao tiếp như chỉ tay, gật đầu hoặc vẫy tay chào.

• Thường xuyên cáu gắt, mất kiên nhẫn khi không thể diễn đạt nhu cầu của mình bằng lời nói.

Nếu trẻ có nhiều dấu hiệu kể trên, cha mẹ nên đưa trẻ đến bác sĩ nhi khoa, chuyên gia ngôn ngữ trị liệu hoặc chuyên gia phát triển trẻ em để được đánh giá toàn diện.

Việc thăm khám sớm giúp xác định nguyên nhân chính xác, chẳng hạn như rối loạn ngôn ngữ, vấn đề thính giác, rối loạn phổ tự kỷ hoặc tăng động giảm chú ý (ADHD).

Các chuyên gia thường sẽ tiến hành đánh giá phát triển, kiểm tra khả năng nghe, quan sát hành vi và thực hiện một số bài test ngôn ngữ để xác định mức độ chậm phát triển.

Từ đó, trẻ có thể được hướng dẫn các chương trình can thiệp phù hợp như ngữ âm trị liệu, can thiệp sớm hoặc các bài tập phát triển kỹ năng chú ý.

Việc phát hiện và can thiệp sớm đóng vai trò rất quan trọng, bởi giai đoạn 0 - 3 tuổi là “thời kỳ vàng” của phát triển ngôn ngữ và nhận thức. Nếu được hỗ trợ đúng cách, nhiều trẻ hoàn toàn có thể cải thiện khả năng giao tiếp và tập trung, bắt kịp với sự phát triển của bạn bè cùng trang lứa.

6. Kết luận

Bài viết này đã cung cấp những thông tin liên quan đến trẻ chậm nói không tập trung, bao gồm nguyên nhân và cách khắc phục chứng chậm nói đi kèm kém tập trung, chú ý ở trẻ em. Mẹ nên quan tâm và phát hiện sớm tình trạng trẻ chậm nói giảm chú ý để có những biện pháp cải thiện phù hợp, khuyến khích con giao tiếp.

Nếu có bất kỳ thắc mắc hay câu hỏi về trẻ chậm nói nói riêng và sức khỏe của trẻ nói chung, mẹ hãy truy cập website BioAmicus hoặc liên hệ đến tổng đài 1900 636 985 để được tư vấn miễn phí.